Τουρίστας πολίτης στη Δημοκρατία σου ή θεματοφύλακας των αξιών σου;

Ο Έλληνας πολίτης έχει πάντα λόγο να διαμαρτύρεται — αλλά σπάνια λόγο να αναλαμβάνει ευθύνη. Κάθε πολιτικό γεγονός μετατρέπεται σε απόδειξη γενικευμένης αποτυχίας, κάθε κυβέρνηση σε μόνιμο ένοχο. Όμως η δημοκρατία δεν καταρρέει μόνο από κακές κυβερνήσεις. Καταρρέει και από πολίτες που συμμετέχουν σαν θεατές, σκέφτονται επιφανειακά και αναζητούν σωτήρες αντί για λύσεις. Το ερώτημα είναι απλό και άβολο: είμαστε πολίτες ή απλοί επισκέπτες στη δημοκρατία μας;

Τουρίστας πολίτης στη Δημοκρατία σου ή θεματοφύλακας των αξιών σου;

Η δυσαρέσκεια στην Ελλάδα δεν είναι συγκυριακή. Είναι μόνιμη, σχεδόν δομική. Ανεξαρτήτως κυβέρνησης, προσώπων ή πολιτικής συγκυρίας, ένα μεγάλο μέρος των πολιτών δηλώνει απογοητευμένο, θυμωμένο, καχύποπτο. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν υπάρχει δυσαρέσκεια. Το ερώτημα είναι τι είδους δυσαρέσκεια είναι αυτή και –κυρίως– ποιον απαλλάσσει από ευθύνες.

Στη δημόσια σφαίρα, η πολιτική κριτική σπάνια είναι συγκεκριμένη. Κάθε γεγονός, μικρό ή μεγάλο, σοβαρό ή δευτερεύον, αντιμετωπίζεται ως απόδειξη μιας γενικευμένης αποτυχίας. Όλα μπαίνουν στο ίδιο μπλέντερ: κυβερνητικές αστοχίες, θεσμικά κενά, χρόνιες παθογένειες δεκαετιών, ακόμα και γεγονότα που ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα. Το αποτέλεσμα είναι ένα θολό προϊόν, συναισθηματικά φορτισμένο αλλά πολιτικά αδύναμο.

Η γενίκευση αυτή δεν είναι αθώα. Είναι βολική. Γιατί όταν «όλα φταίνε», δεν χρειάζεται να εντοπίσεις τι ακριβώς φταίει. Και όταν δεν υπάρχει συγκεκριμένη ευθύνη, δεν υπάρχει ούτε απαίτηση για συγκεκριμένη διόρθωση.

Ο πολίτης ως παρατηρητής

Σε αυτή τη συνθήκη, ο πολίτης λειτουργεί ολοένα και περισσότερο σαν τουρίστας μέσα στη δημοκρατία. Παρακολουθεί, σχολιάζει, αγανακτεί, αλλά σπάνια συμμετέχει ουσιαστικά. Η πολιτική αντιμετωπίζεται ως κάτι εξωτερικό, σχεδόν εχθρικό, που «μας συμβαίνει» και όχι ως πεδίο στο οποίο έχουμε ρόλο και ευθύνη.

Η αποχή βαφτίζεται στάση.
Η ισοπέδωση βαφτίζεται κριτική σκέψη.
Το «όλοι ίδιοι είναι» βαφτίζεται πολιτική ωριμότητα.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για παραίτηση. Και καμία δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει σοβαρά όταν οι πολίτες της αποποιούνται τον ρόλο τους αλλά διατηρούν ακέραιες τις απαιτήσεις τους.

Εκπαίδευση, πληροφόρηση και πολιτική αδυναμία

Η αδυναμία πολιτικής σκέψης δεν είναι τυχαία. Συνδέεται άμεσα με την έλλειψη ουσιαστικής πολιτικής παιδείας. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που δεν καλλιεργεί την κριτική σκέψη, δεν εκπαιδεύει στη διάκριση ανάμεσα σε γεγονός και άποψη και δεν αντιμετωπίζει τη δημοκρατία ως ενεργή διαδικασία, παράγει παθητικούς πολίτες.

Όταν αυτή η αδυναμία συναντά μια πληροφόρηση αποσπασματική, θορυβώδη και συχνά κραυγαλέα, το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: ο πολίτης αντιδρά, δεν σκέφτεται. Θυμώνει, δεν αναλύει. Ακολουθεί φωνές, όχι επιχειρήματα.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι μόνο η έλλειψη σωστής εκπαίδευσης ή πληροφόρησης. Είναι η συνειδητή άρνηση μεγάλου μέρους των πολιτών να σκεφτούν και να ενδιαφερθούν πραγματικά για τη δημοκρατία. Η πολιτική θεωρείται κουραστική, βαρετή ή βρώμικη. Άρα, απορρίπτεται συνολικά.

Από την αδιαφορία στην ακρότητα

Σε αυτό το έδαφος ευδοκιμούν οι ακραίες επιλογές και οι εύκολες υποσχέσεις. Όχι επειδή είναι πειστικές, αλλά επειδή είναι απλές. Προσφέρουν εχθρούς αντί για λύσεις και θυμό αντί για σχέδιο. Υπόσχονται σωτηρία χωρίς κόστος και αλλαγή χωρίς προσπάθεια.

Όταν ο πολίτης δεν θέλει να επενδύσει χρόνο και σκέψη στη δημοκρατία, αρχίζει να αναζητά «σωτήρες». Όχι ανθρώπους ή πολιτικά σχήματα με πραγματική ικανότητα διακυβέρνησης, αλλά μορφώματα χωρίς βάθος, χωρίς θεσμική σοβαρότητα, χωρίς συνεκτικό πολιτικό σχέδιο.

Η επιλογή γίνεται με βάση το συναίσθημα, όχι την ικανότητα. Και αυτό δεν είναι τιμωρία του συστήματος· είναι υπονόμευσή του.

Το φτωχό πολιτικό κεφάλαιο

Ταυτόχρονα, η Ελλάδα πάσχει από έλλειψη σοβαρού πολιτικού κεφαλαίου. Οι επιλογές εκπροσώπησης είναι περιορισμένες, συχνά ανακυκλωμένες και σε μεγάλο βαθμό επικοινωνιακές. Δεν υπάρχουν ισχυρές, πειστικές εναλλακτικές προτάσεις εξουσίας που να εμπνέουν εμπιστοσύνη και όχι απλώς αντιπάθεια προς τους άλλους.

Όμως το πολιτικό κεφάλαιο δεν πέφτει από τον ουρανό. Διαμορφώνεται από την κοινωνία που το επιλέγει, το ανέχεται ή το απορρίπτει. Μια κοινωνία που απαξιώνει συνολικά την πολιτική, αναπόφευκτα προσελκύει και αναπαράγει τη μετριότητα.

Η κυβέρνηση ως εύκολος στόχος

Σε αυτό το πλαίσιο, κάθε κυβέρνηση μετατρέπεται στον μόνιμο αποδιοπομπαίο τράγο. Όχι για συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές, αλλά για όλα όσα δεν λειτουργούν στη χώρα εδώ και δεκαετίες. Αυτό δεν είναι ουσιαστικός έλεγχος της εξουσίας. Είναι εκτόνωση.

Η δημοκρατία, όμως, δεν βελτιώνεται με γενικευμένες καταδίκες. Βελτιώνεται με διάκριση, ακρίβεια και απαίτηση.

Το πραγματικό δίλημμα

Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν η Ελλάδα έχει προβλήματα διακυβέρνησης. Έχει. Το ερώτημα είναι αν οι πολίτες της θέλουν να παραμείνουν τουρίστες στη δημοκρατία τους ή να λειτουργήσουν ως θεματοφύλακες των αξιών της.

Γιατί η δημοκρατία δεν αντέχει την πνευματική τεμπελιά. 

Δεν αντέχει την αδιαφορία μεταμφιεσμένη σε αγανάκτηση. 

Και σίγουρα δεν αντέχει πολίτες που ζητούν τα πάντα χωρίς να αναλαμβάνουν τίποτα.

Ίσως η πιο άβολη αλήθεια είναι αυτή:
η ποιότητα της δημοκρατίας μας αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της συμμετοχής μας σε αυτήν.